De kunstenaarspraktijk van Steven Messiaen (°1975, Kortrijk) vertaalt zich hoofdzakelijk in drie luiken: schilderijen, prints en sculpturale installaties. Niettegenstaande men vaak geneigd is om een duidelijk onderscheid te maken tussen deze verschillende artistieke disciplines, zou het in dit geval afbreuk doen aan de cohesie van het beeldend oeuvre. Messiaen hanteert elk medium immers op een vrijelijke en corresponderende wijze, wat dikwijls resulteert in een vruchtbare kruisbestuiving. Zelf omschrijft de kunstenaar zijn gevarieerd repertorium als een soort huiselijke situatie, waar velerlei soorten objecten met een specifieke functie (i.e. een bed, koelkast, wasmachine, etc.) afzonderlijk naast elkaar bestaan onder eenzelfde noemer: huis. Zijn keuze voor een interdisciplinaire werkmethode kan aldus verklaard worden door de wijze waarop Messiaen verscheidene media schijnbaar grenzeloos met elkaar in dialoog laat treden om aansluitend tot een harmonieus totaalbeeld te komen. Zo beschouwt hij zijn schilderijen als ‘studies naar objecten’, waarbij de vrijheid van de schilderkunst zich uitstekend leent tot het ontwerpen van ruimtelijk werk. Daaropvolgend tast Messiaen de mogelijkheden in de driedimensionale werkelijkheid af, rekening houdend met de onvermijdelijke zwaartekrachtfactor. In het verlengde hiervan onderzoekt hij eveneens het concept om objecten uit evenwicht te brengen zonder enige vorm van materiële manipulatie, opdat met minimale middelen een maximale spanning tot stand gebracht kan worden. In verdere mate zou zijn artistieke praxis beschouwd kunnen worden als de visualisering van een introspectieve zoektocht, waarbij de contextsafhankelijkheid een essentiële rol vertolkt. Terwijl het object wezenlijk hetzelfde blijft, wordt de aard immers bepaald door de fysieke en mentale situatie die eromheen gecreëerd wordt. Vooral in zijn sculpturale installaties komt deze notie sterk tot uiting: door ogenschijnlijk eenvoudige voorwerpen in de ruimte te plaatsen, wordt een nieuwe, mentale context gesuggereerd en opent het een waaier aan interpretatiemogelijkheden. Zo refereert zijn reeks Bassins naast de gebruikswaarde van het object zelf (i.e. een opslagplaats voor water), ook naar een meer symbolische en religieuze waarde: een bassin valt immers terug te vinden op heilige plaatsen, waarin de handeling van het reinigen centraal staat. Balancerend op de grens tussen luchtig- en zwaarmoedigheid, vormt het thema verzorgen, net als in de installatie Je vous embrasse (2015), vaak een inherent onderdeel aan Messiaens artistieke praktijk. Ook in Basin with a scar (2015) keert datzelfde idee terug, dit keer in de vorm van een met silicone gerestaureerd betonnen sculptuur. Door de littekens opvallend zichtbaar aan de oppervlakte te laten, creëert hij tevens een inzicht in het creatieproces, waarbij het zuiver houden van de materialiteit essentieel is.

Daarnaast kan, tijdens het beschouwen van Messiaens beelduniversum, niet om een notie van afwezigheid heen worden gegaan. In zijn schilderijen en installaties wordt dit nog letterlijk veruitwendigt (aangezien slechts de sporen van menselijke aanwezigheid te bespeuren vallen), terwijl eenzelfde sfeer op meer symbolische wijze in zijn reeks prints opgeroepen wordt. Door het hoofd van de protagonist (i.e. de kunstenaar zelf) consequent onzichtbaar te maken, hult hij de figuur als het ware in een mantel van anonimiteit. Naast de sterke, lichamelijke aanwezigheid van de kunstenaar staat, contradictorisch, eveneens een unheimliche afwezigheid centraal. Het resultaat is een verzameling stils van een reeks ‘mini-performances’, die hij uitvoerde in de geborgenheid van zijn studio, weg van publieke aanwezigheid. Bewegende lichamen worden op deze manier op het tweedimensionale vlak verstild tot serene houdingen, waarbij de beheerste sierlijkheid doet reminisceren naar de sculpturen uit Klassieke Oudheid. Deze reeks beelden, die een aantal essentiële bevragingen van zijn belevingswereld visualiseren, beschouwt Messiaen als een lopend onderzoek.

 

The artistic practice of Steven Messiaen (°1975, Courtrai) mainly translates to three parts: paintings, prints and sculptural installations. Nevertheless one is often inclined to make a clear distinction between these different disciplines, it would in his case discount the cohesiveness of the oeuvre; as Messiaen handles each medium in a freely and corresponding way, frequently resulting in a fruitful xenogamy. The artist describes his varied body of work as a kind of house-like situation, where multiple sorts of objects with a specific function (e.g. a bed, refrigerator, washing machine, etc.) separately co-exist under the same denominator: house. The choice for an interdisciplinary working method could therefore be explained by the apparent limitless way Messiaen let several media start a dialogue with each other, in order to create a harmonious, overall picture. Thus he regards his paintings as ‘studies to objects’, whereby the liberty of the pictorial art lends itself perfectly to the design of spatial work. Subsequently Messiaen scans the possibilities in the three-dimensional reality, taking the inevitable gravity factor into account. In extension he also investigates the idea to unbalance objects without any type of material manipulation, so that a maximum tension can be effectuated with minimal means. In further degree his artistic praxis may be considered as the visualisation of an introspective search, wherein the context-dependency an essential role occupies. While the object remains substantially the same, the nature is determined by the surrounding physical and mental situation. Especially in his sculptural installations this notion is strongly reflected: by placing seemingly simple objects in a space, a new mental context is suggested and a range of interpretive possibilities becomes unclosed. Thus refers his series of Bassins, besides the utility of the item itself (i.e. reservoir for water), to a more symbolic and religious value: a bassin is often found on sacred places, wherein the act of purifying is central. Balancing on the edge between lightness and melancholia, the theme of nurturing often impersonates an inherent part of Messiaens artistic practice, as for example in the installation Je vous embrasse (2015). Also in Basin with a scar (2015) the same idea recurs in the form of a concrete sculpture restored with silicone. By letting the scars prominently visible at the surface, he creates at the same time an insight in the creation process, whereby the pureness of the materiality is essential.

 

Beside this, one cannot deny a feeling of absence while considering the imagery of Steven Messiaen. In his paintings and installations this notion is literally externalised (since only the traces of human presence can be detected), whilst in his prints the same atmosphere is invoked in a more symbolic way. By making the head of the protagonist (i.e. the artist himself) consequently invisible, he quasi drapes the figure in a cloak of anonymity. Besides the strong, bodily presence of the artist, there also exists contradictorily an uncanny absence. The result is a collection stills of a series of ‘mini-performances’, which he executed in the security of his studio, away from the public. In this manner the movement of the bodies was stilled to a serene attitude on the two-dimensional plane, whereby its controlled elegance reminisces to the sculptures of the Classical era. Messiaen considers this series of images, which visualise certain essential queries of his perceptions, as a on-going process.

 

Wouter De Vleeschouwer, Gent, 2015.

 

 

In de mal voltrekt zich de magie van de chemische transformatie: door verdamping hardt het beton en het kunstwerk wordt geboren. De objecten die Steven Messiaen vanuit zijn handen laat ontstaan doorlopen stuk voor stuk dit arbeidsintensieve proces. Geen wonder dus dat veel van deze stukken kwetsuren vertonen door het sculpteren, het gieten of het droogproces. Messiaen verzorgt de barsten die ontstaan – hij tracht ze te helen maar laat ze ook inherent deel worden van zijn artistieke eindproduct. Zo vertonen veel van zijn werken nog littekens van hun ontstaansproces, geaccentueerd in met zwarte verf geschilderde lijnen. Het herstellen van breuken geldt als een soort ritueel in zijn artistiek onderzoek, wat de bewuste keuze voor een fragiel medium verklaart.

Het geliefd materiaal voor Messiaen is dan ook klei. Deze eeuwenoude bouwstof omvat een veelheid aan bijzondere eigenschappen. Klei is immer broos en toch steeds verrassend bestendig. Reeds toen de mensheid voor het eerst gebruiksvoorwerpen fabriceerde, bewees de klei haar veelzijdigheid. De keramos was in eerste instantie dan ook een drager voor water, een drinkvat. De kuklos in al haar zuivere symmetrie en eenvoud.

Deze kunstenaar kent een grote voorliefde voor dit soort archetypische vormen en hun (kunst)historische waarde. Toch is Messiaens cirkel nooit wiskundig perfect: er blijven steeds sporen achter van een zekere ambacht, de manuele stappen in het artistieke productieproces. De objecten manifesteren zich vaak ook als tabletten die de vorm aannemen van ramen of spiegels. De tabletten liggen op de grond of hangen aan de muur, en fungeren – naast hun autonome functie als artistiek object – eveneens als dragers. Op de tabletten brengt Messiaen allerhande abstracte symbolen aan die vormelijke, maar ook inhoudelijke referenties vormen met de klassieke culturen uit een ver verleden. Naast de tekens duiken ook bepaalde getallen en reeksen op. De harmonische rust van een symmetrisch opgestelde reeks gaat vaak in confrontatie met oneven aantallen, wat een bijzondere ritmiek doet ontstaan binnen de installaties.

Zoals ook in de tijden van Grieken en Romeinen gaat het belang van water de functie van de objecten vooraf. De keramos van Messiaen neemt vaak de vorm aan van een soort bassins, die op hun beurt deel uitmaken van grotere, ruimte vullende opstellingen. Meestal breng hij ook zuivere kleurpigmenten aan in de bassins. De kuipen doen denken aan het gebruik van water in ons dagelijkse leven – de handeling van het wassen bijvoorbeeld, of andere routines die ons een zekere houvast bieden. Tegelijk refereert dit soort installaties aan rituelen, waarbij de objecten eveneens als haast sacrale gebruiksvoorwerpen kunnen worden aangewend.

De toeschouwer wordt zelf ook uitgenodigd het werk te betreden, zelfs aan te raken. Elk kunstobject dat Messiaen creëert, fungeert immers als metaforische spiegel naar zijn toeschouwers. De tabletten weerspiegelen misschien niet, maar ze confronteren de kijker wel met een bepaalde abstractie die tot reflectie aanzet: de zuivere vormen, de abstracte tekens, en zeker ook de kleuren. Voor Messiaen weerspiegelen de natuurlijke, zachte en meestal ook aardse kleuren de diversiteit aan karakters en persoonlijkheden bij de mens.

Zijn beide studies aan de academie, vrije grafiek en beeldhouwen, laten bij Messiaen een boeiende wisselwerking ontstaan tussen een grote gevoeligheid voor kleur en compositie enerzijds, en anderzijds ook een intens verlangen om op een lijfelijke manier de materie te bewerken. Naast zijn objecten en installaties zijn de schilderijen ook steeds aanwezig in het atelier. Ze vormen als het ware het mentaal-ruimtelijke onderzoek van wat in twee dimensies voorafgaat en wat hij in dankzij een derde dimensie kan overstijgen.

Steven Messiaen (1975, Kortrijk) woont en werkt in Gent. Hij studeerde vrije grafiek en beeldhouwkunst aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Gent en Kortrijk.

Melanie Deboutte, Gent, 2016